نگاهی به فیلم شوکران

نگاهی به فیلم شوکران

  • بازیگران: فریبرز عرب نیا ـ هدیه تهرانی ـ رزیتا غفاری و …
  • فیلم نامه: بهروز افخمی ـ مینو فرشچی
  • کارگردان: بهروز افخمی
  • ۱۰۱ دقیقه؛ سال ۱۳۷۷
  • ستاره ها: ۳/۵ از ۵

کبریت بی خطر

خلاصه ی داستان: محمود بصیرت، مدیر یک کارخانه ی بزرگ، زندگی خوبی را با همسر و دو بچه اش می گذراند. اما وقتی به علت بستری شدنِ رئیسش در بیمارستان، با سیما ریاحی، یکی از پرستاران آنجا آشنا می شود، زندگی اش تغییر می کند …

یادداشت: دیدنِ مجدد این فیلمِ محکم، بعد از سال ها، بهانه ی خوبی ست برای پرداختن به یک سری جزئیاتِ ریز که در تار و پودش گنجانده شده و به رغم زمان زیادی که از ساختش می گذرد، بد نیست در اینجا چند خطی به آن پرداخته شود، چرا که به نظر من فیلمِ قدیمی و جدید نداریم، فیلمِ خوب و بد داریم. شروع فیلم و دیالوگ هایی که رد و بدل می شود، کلید اصلی و قلب داستان است. شخصیت محمود بصیرت، در یک جمله ی کلیدی که از زبان خودش بیرون می آید، خلاصه می شود. وقتی برادر محمود به ترانه، همسر او، به شوخی می گوید که مواظب شوهرت باش، محمود بصیرت با لبخند می گوید: (( همه ی عالم می دونن، ما کبریت بی خطریم! )). این جمله جانِ کلام است و رهنمونمان می کند به ذات محمود بصیرت. فیلم نامه، با ظرافت، مانند یک پازل، شخصیت او را برایمان می سازد. وقتی در صحنه ی اول، پشت چراغ قرمز، به موازات ماشینِ مدل بالای زنی می ایستد و به آن نگاه می کند، ما خیال می کنیم دارد زن را دید می زند اما جلوتر وقتی ناگهان با ماشینی مدل بالا جلوی درِ خانه اش ظاهر می شود، می فهمیم او خیالِ داشتنِ آن ماشینی که زن پشتش نشسته بود را در سر می پرورانده ( و یا حتی شاید خیال هر دو را، چون جلوتر متوجه می شویم اتفاقاً او همچین بی خطر هم نیست ! ). بصیرت همانطور که خودش می گوید، اعتقاداتی دارد و اتفاقاً اهل نماز و دینداری هم هست. اما از سوی دیگر، انگار به خاطر زندگی نه چندان خوب گذشته اش، خیلی چیزها در او به صورت عقده در آمده. وقتی که بعد از آشنایی با سیما ریاحی، در رستورانی مجلل، با دیدن مِنوی آنجا و اسامی عجیب و غریب غذاها، با خنده به سیما می گوید که (( اینجا آبگوشت نداره؟! )) موقعیت اجتماعی اش تبیین می شود. موقعیتی که حالا و با رئیسِ یک شرکتِ بزرگ  شدن، می خواهد جبران گذشته ها را بکند، خودش را بالا بکشد و در این راه، از هیچ کاری ابا ندارد. حتی ماشین جدیدی را هم که می خرد، معلوم نیست از کجا پولش را آورده، در حالیکه در یک صحنه ی ظریف، وقتی که می رود سرِ صحنه ی تصادف رئیسش، ماشین مچاله شده ی رئیس را می بینیم که یک پیکان است. اینجاست که وقتی به ذهنمان رجوع می کنیم، خرید آن ماشین گرانقیمت را عجیب می یابیم. صحنه ی ظریف دیگری در فیلم هست که دیدگاه بصیرت را درباره ی زن ها نشان می دهد؛ او که منتظر است تا همسر و بچه هایش را سوار کند، ناگهان مواجه می شود با زنی خیابانی که به اشتباه سوار ماشین شده است. زن می گوید: (( بریم دیگه )) و بصیرت متوجه منظور او نمی شود ( یا شاید می شود و به خاطر موقعیت نامساعدش بروز نمی دهد ). زن که متوجه می شود اشتباه سوار شده، پیاده می شود. اما چشمان بصیرت همچنان به زن است تا سوار ماشین دیگری می شود. ثانیه ای بعد، همسر بصیرت سوار می شود. در اینجا جایگاه دوربین ( که دیدگاه بصیرت را نشان می دهد ) عیناً مثل نمایی ست که زنِ خیابانی سوار شده بوده و جالب اینجاست که همسرِ او عیناً همان جمله ی زنِ خیابانی را با همان لحن تکرار می کند: (( بریم دیگه. )) جلوتر، وقتی بصیرت با سیما آشنا می شود هم همین نما برای او هم تکرار می شود تا متوجه کارگردانی هوشمندانه ی افخمی و نقشی که در شخصیت پردازی آدم هایش دارد، بشویم. بصیرت بالقوه می تواند آدم خطرناکی باشد و در پایان فیلم است که با رفتارش نسبت به سیما، این صفت در او بالفعل می شود. بصیرت جایی که به ضررش باشد، آدم ها را فدا می کند تا به مقصودش برسد. فیلم هر چند در بخش هایی مثل بی کارکرد بودنِ برادر بصیرت که در خانه ی آن ها زندگی می کند یا شک بی دلیلی که با تلفن های سیما به جان تماشاگر می اندازد تا مثلاً رفتار او را کمی در حالت تعلیق نگه دارد، دچار لغزش می شود اما هنوز هم بعد از گذشت اینهمه سال از ساختش، همچنان قوی و تأثیرگذار به نظر می رسد. نمای پایانی هم جزو بهترین و تأثیرگذارین پایان بندی های تاریخ سینمای ایران است؛ هر چند بصیرت می فهمد که سیما مُرده ( خودکشی کرده؟ ) اما چهره ی سنگ شده ی او نشان از بارِ عذاب وجدانی می دهد که انگار باید تا آخر عمر آن را به دوش بکشد.

یکی از بهترین بازی های هدیه تهرانی ...

یکی از بهترین بازی های هدیه تهرانی …

۹ دیدگاه به “نگاهی به فیلم شوکران”

  1. روشنک می‌گه:

    بصیرت جایی که به ضررش باشد، آدم ها را فدا می کند تا به مقصودش برسد.

    فکر می کنم بهتر و درست تر است که بنویسید : جایی که به نفعش باشد نه به ضررش.
    از نقدی که داشتید لذت بردم و می توانم بگویم ۹۰ درصد مشابه نکاتی بود که من هم پس از دیدن فیلم ( اولین و آخرین بار همان هفته اول اکرانش در سینما عصر جدید.. یادش بخیر!.. ) به آنها فکر کرده بودم. حالا نمی دانم خودخواهی من وادارم کرد این کامنت را بگذارم یا مهارت شما در یادآوری فیلمی که دوست داشتم و در زمان خودش فیلمی شجاعانه بود.

    • damoon می‌گه:

      بله! الان که دارم فکر می کنم، جمله ی شما درست است. موافقم؛ « جایی که به نفعش باشد ». بی دقتی من بود. مهم نیست به چه دلیلی کامنت گذاشتید، مهم این است که کامنت مفیدی بود. ممنون از شما.

  2. مجتبی می‌گه:

    من دیروز یبار دیگه بعد از غریب ۲۰ سال شوکران رو دیدم. درمورد اینکه میگید سیما خودکشی کرده نمیدونم دقت کردین صحنه ای که ماشین درحال سوختن رو نشون داد و جنازه ای که پوشونده بودنش اون جنازه یک مرد بود نه یک زن. اولا کفشهای مردونه داشت دوما شلوار آبی کم رنگ هم پاش بود در صورتی که سیما قبل از تصادف وقتی از خونه محمود خارج شد کفشهای پاشنه بلند پاش بود و شلوار مشکی هم داشت. پس میشه گفت سیما هنوز زنده است شایدهم اشتباه مهلک کارگردان بوده که بعید می دونم.

    • damoon می‌گه:

      از آنجایی که محمود، برافروخته و پریشان به ماشین برمی گردد و پایانِ بی نظیرِ فیلم را رقم می زند، پس باید حتماً جسد سیما را دیده باشد تا آن حال و احوال معنا پیدا کند وگرنه کل فیلم می رود زیرِ سئوال. اما جزئیاتی که درباره ی تفاوت لباسِ سیما با جسد گفتید ( اگر قبول کنیم که شما خیلی با دقت به جزئیات توجه کرده اید و حرفتان درست است ) احتمالاً می تواند اشتباه کارگردان بوده باشد، یا شاید هم اشتباهِ منشی صحنه!

      • مجتبی می‌گه:

        من صحنه ها رو چندبار عقب جلو بردم کاملا مطمئنم اون جسد شباهتی به سیما نداره. بقول شما شاید اشتباه عوامل فیلم باشه شایدهم تعمدا باشه. باید ببینیم نظر بهروز افخمی کارگردان چیه.

  3. قاسم می‌گه:

    فیلم خیلی خوبی بود.
    ممنون از نقد خوبتان

  4. حسن می‌گه:

    با سلام و عرض وقت بخیر
    نقد خوبی داشتید و به نکات جالبی اشاره کردید. نکاتی که به دور از پیچیدگی های نقادانه، از ویژگی سادگی در عین عمیق بودن برخوردارند.
    اما نقدی که بنده به نقد شما و یا موارد مشابه دارم این است که بیشتر به شخصیت محمود بصیرت پرداخته و او را می کوبد. در ظاهر می خواهد واقع بین باشد، ولی نقش سیما به عنوان یک قهرمان فداکار در نظرشان مشهود است. البته شاید کارگردان فیلم را این گونه ساخته و نقاد هم ناگزیر به بررسی و بیان حرف دل کارگردان پرداخته است.
    ولی نکاتی که از نظر بنده جا مانده است، بی پروایی سیما در برقراری رابطه بدون شناخت کافی و تفکر، قبول پیشنهاد و پیشنهاد دادن بدون اینکه از طرف مقابلش شناختی داشته باشد، عمق دادن به رابطه در بازه زمانی بسیار کم و تحت فشار گذاشتن طرف مقابلش هر بار و از طریقی جدید، دروغ و مخفی کاری ها، تحریک محمود با رفتن به خانه اش یا طرح مساله بچه و در انتها به جای رفتاری متفکرانه و سعی در بررسی راهی برای رفع این مشکل، تصمیم گیری احساسی و مراجعه به خانه محمود و حمله به نقطه حساس او. و بزرگترین اشتباه و خطای او یعنی غرق شدن در رویا و آرزوی شاید نا ممکن خود یعنی ازدواج. و عدم آگاهی از اینکه این ازدواج برای چی هست، سعی در فرافکنی تصورات خود در زندگی و همسر جدید و در ادامه بچه دار شدن از او و تلاش برای درک تجربه حس مادرانه هرچند هدف راه و روش رسیدن به آن را توجیه نمی کندو …. . او اگر قصد مادر شدن را داشت و اینکه بتوتند به آرزویش و پیدا کردن جایگاه و شخصیت برسد از ابتدا واضح و مبرهن بود که فردی با این رفتار متغییر مانند محمود و همچنین شیوه ازدواج آنها و شرایط خاصی که در خانواده هر دو طرف وجود داشت، این مهم را به سرانجام خود نمی رساند و حداقل وقوع تعارض به وضوح روشن و آشکار بوده است. ولی سیما با صرف نظر از این موارد به راحتی خود را به هرچه پیش آید خوش آید سپرد و فقط تصمیم گرفته و اقدام کرد. در نتیجه هم زندگی خود را به پایان رساند و هم زندگی محمود را دچار مشکل کرد. پایانی که با انتخاب های نامعقول خود رقم زد. هرچند رفتار محمود و نحوه برخورد او در این جرایان دارای اشتباهات پیاپی و مشکلات عمیق درونی از گذشته او و فرافکنی های شخصیتی بوده، و همین موارد به روند تراژدیک داستان و در نهایت شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت و اقدامی خودسرانه و کشنده توسط او منجر شده است.

    در نهایت و فارغ از مباحث فوق،زمان ساخت فیلم مربوط به دو دهه پیش است و مشکلات آن دوران و وقایع روزمره زندگی و هنجارهای اجتماعی را نیز باید در نظر گرفت. ولی با این وجود ندیدن و پاک کردن جایگاه سیما در مواردی که اشتباه عمل کرده و صرفا بمباران شخصیت محمود، کمکی به هدف فیلم و آنچه می خواهد بگوید نمی کند و اتفاقا پرداختن به موارد مذکور که فراموش شده است، در راستای شفاف سازی بیشتر که از جمله اهداف کارگردان نیز بوده می تواند موثر باشد.

    با تشکر و احترام

پاسخ دادن

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

سینمای خانگی من – نقد و بررسی فیلم